Wat doe je als je iets moet schrijven over een muziekstuk met de titel ‘Enigma’ terwijl je geen idee hebt wat dat raadsel inhoudt? Dan blijf je maar beter zo dicht mogelijk bij wat de componist er zelf over heeft prijsgegeven. Charles A. Barry, die een programmatoelichting moest verzorgen voor de première van de Enigma Variations in 1899, haalde dan ook Elgars eigen woorden aan, met daarin de belangrijke mededeling ‘… through and over the whole set [van variaties] another and larger theme “goes”, but is not played… So the principal Theme never appears…‘.

Ook F.G. Edwards, redacteur van the Musical Times, deed dat in zijn artikel over Elgar van oktober 1900. Beginnend met ‘Mr Elgar tells us that …’ vermeldt hij dat het mogelijk is een andere muzikale frase, ‘which is quite familiar‘, toe te voegen boven het oorspronkelijke thema dat Elgar had geschreven. Zoals uit de correspondentie blijkt, heeft Edwards heel nauwgezet alle wijzigingen uitgevoerd die Elgar en zijn vrouw Alice na lezing van zijn artikel in de tekst aangebracht wilden zien. Zelfs zocht Edwards  hen een maand vóór de publicatie nog eens op om erover te praten. Het is echt ondenkbaar dat Elgar een onjuiste mededeling over zijn Enigma in Edwards artikel zou hebben laten staan. Ook Robert Buckley claimt in zijn Elgar-biografie van 1905 Elgars eigen woorden weer te geven. Wat hij erover zegt, bevestigt wat Edwards erover meedeelde en is zelfs nog wat specifieker. Dat Edwards en Buckley’s mededelingen een hard en daarom heel belangrijk gegeven bevatten voor de oplossing van Elgars enigma is in de literatuur min of meer over het hoofd gezien.

Wat daardoor echter wel zeker is, is dat men om het enigma op te lossen moet zoeken naar een in het werk verborgen melodie die met het thema te combineren valt. Bij die mysterieuze melodie die in het werk ontbreekt  maar tegelijkertijd alom aanwezig is en zowel ‘larger’ dan het oorspronkelijke Enigma-thema als ‘quite familiar’ kan worden genoemd, moet het eigenlijke thema van de Enigma Variations dus gecomponeerd zijn als tegenmelodie, zeg maar een tweede stem.

Daarmee valt de bodem uit veel van de tot nu toe voorgestelde oplossingen. In een aantal daarvan gaat het immers om een overeenkomst tussen de beginmelodie en een bepaald ander wijsje, bijvoorbeeld enkele gelijke noten (zoals bijvoorbeeld in de Rule Brittannia-theorie). In een aantal andere oplossingen wordt een bepaald melodie genoemd die met het Enigma-thema zou kunnen worden gecombineerd (zoals de hymne Now the day is over), maar steeds blijken daarbij een of meer details niet te kloppen. Dergelijke onvolmaaktheden kan men zich van een kundig componist als Edward Elgar in deze belangrijke compositie natuurlijk niet voorstellen.

Ik heb opnieuw de beschikbare gegevens en voorgestelde theorieën kritisch bestudeerd en proberen vast te stellen wat waardevol is en wat niet. Daarmee doende ontdekte ik enkele bijzonderheden in Nimrod, nu de negende variatie maar hoogstwaarschijnlijk het eerste deel van de Enigma-variaties dat Elgar schetste. Daarna voegden de al bekende gegevens zich eigenlijk als vanzelf tot een nieuwe en sluitende theorie samen die ik in een boekje publiceerde (uitgeverij Corbulo Press in Leidschendam).

Elgar heeft later in bedekte termen zelf het verborgen thema aangewezen. Enkele jaren na de première vertelde hij hoe zijn vriend en ‘soulmate’ August Jaeger (= Nimrod) hem, toen hij gedeprimeerd was en wilde stoppen met componeren, eens krachtig had toegesproken. Jaeger wees daarbij op Ludwig van Beethoven, die ondanks zijn grote moeilijkheden steeds had doorgezet en meer en meer prachtige muziek had gemaakt. ‘And-that-is-what-you-must-do’, zei hij en zong hem het thema van het tweede deel van Beethovens Sonate Pathétique voor. Volgens Elgar zelf wordt in de Nimrod-variatie muzikaal aan die melodie gerefereerd. Maar hoe precies? Dat is nooit opgehelderd.

Het eerste wat ik ontdekte was dat het begin van de Nimrod-melodie, als men steeds op de eerste tel een kwartrust invoegt, als een tegenmelodie perfect kan worden gecombineerd met de (bekende, niet gespeelde) melodie uit Beethovens Pathétique. Deze tegenmelodie blijkt opgebouwd te zijn uit groepjes van vier noten, gebaseerd op het ritme van Elgars eigen naam (‘Edward Elgar’: kort-kort-lang-lang, en daarna in omgekeerde volgorde: lang-lang-kort-kort). Evenzeer verrassend is dat in dit ‘Elgar-thema’ de noten van het begin van Beethovens melodie in precies dezelfde volgorde voorkomen. Het ‘Elgar-thema’ volgt dus de Beethovenmelodie. De muzikale symboliek hiervan is evident: Elgar volgt in Nimrod Beethoven. Dit nu blijkt de kiem en het centrale idee van de hele compositie te zijn.

In feite gaat het in de Enigma-variaties, net als in sommige werken van Elgars tijdgenoten Richard Strauss en Gustav Mahler, om de kunstenaar zelf: van het ‘Elgar-thema’ is de thematiek van het hele werk afgeleid. De mineur-melodie waarmee het begint, drukt muzikaal de droefheid en eenzaamheid van de kunstenaar uit. De daarop volgende variaties op die melodie, die elk een eigen karakter hebben, portretteren een aantal van Elgars vrienden. Daartussen bevindt zich – als een emotioneel hoogtepunt midden in het werk – de sleutel voor de oplossing van het enigma, Nimrod. Deze variatie verwijst naar zijn dierbare vriend August Jaeger, die op verschillende manieren een ereplaats in het werk heeft gekregen. Maar hij had dan ook de kunstenaar op Beethoven gewezen als een voorbeeld dat deze moest navolgen. Ook de hoofdmelodie van het slotdeel is gebaseerd op het ‘Elgar-thema’. In deze Finale drukt Elgar de kracht en de zelfverzekerdheid uit die hij als kunstenaar ervoer door Beethoven als voorbeeld te nemen. In het eigenlijke thema van de Enigma-variaties, het ‘Elgar-thema’, dat in het werk in allerlei vormen verschijnt, zit het begin van het Pathétique-thema verstopt. Daardoor kan men zeggen dat Beethovens thema door het hele werk waart zonder zelf gespeeld te worden.

Hans Westgeest

Hans Westgeest, Elgars Enigma-variaties. Het raadsel opgelost. Corbulo Press, Leidschendam-Voorburg, 2007.
Hardcover  € 18,95 (ISBN 978-90-79291-02-1), paperback € 13,50 (ISBN 978-90-79291-04-5). Ook in Engelse vertaling verkrijgbaar. Het boek is te bestellen bij uitgeverij Corbulo Press of door het sturen van een email naar de auteur ( jpwestgeest@hotmail.com ).